Verhalenkaart – Soesterkwartier in WOII

Ga terug in de tijd en ontdek met onderstaande kaart wat er in het Amersfoortse Soesterkwartier gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Klik op de kaart voor een grotere, klikbare versie!

Bij elk nummer op de kaart hoort een foto of een korte video. Om die te bekijken, klik je op het nummertje (op de gote kaart), of op de titel in de lijst onder de kaart. De video/foto opent in een nieuw venster.

Ga zelf op pad of loop op zaterdag 10 juli van 11.00 – 12.30 uur mee met verhalenverteller Melanie Plag. Deelname kost €10,=. Reserveren en aanvullende info: melanie@schoolverteller.nl

  1. Huis weg – voormalige Isseltseweg
  2. Stilte in de stad (video) – Caspar van Wittelplantsoen
  3. Een helse zomernacht (video) – Seringstraat en Goudsbloemstraat
  4. De moedige burgemeester – Noordewierweg
  5. 10.000 krijgsgevangenen (video) – Noordewierweg bij Populierstraat
  6. Op transport – Soesterweg 564-566, Noackterrein
  7. Over het spoor – Piet Mondriaanlaan bij Brouwerstunnel
  8. Eindstation onbekend – Station Amersfoort Centraal
  9. Schietbaan in de kelder – hoek Dollardstraat / Lingestraat
  10. Geen gas – Gaslaan / Eemplein
  11. Gaarkeuken – Gaslaan / Eemplein
  12. Gevaarlijk werk – Piet Mondriaanplein bij Soesterweg
  13. Vrijdag de dertiende (video) – Soesterweg 362-368
  14. Een koude winter (video) – Dollardstraat 119, Speeltuin Rivierenwijk
  15. Joodse begraafplaats – Soesterweg 128
  16. Terug in de tijd – Sint Bonifatiusstraat 61, Wijkmuseum Soesterkwartier

Kaart en beeldmateriaal zijn onderdeel van het educatieve project ‘Soesterkwartier – 75 jaar later’; ontwikkeld door Stichting Schoolverteller in samenwerking met Wijkmuseum Soesterkwartier, gefinancierd door het Mondriaanfonds. Het historische beeldmateriaal is afkomstig van Archief Eemland.

1. Huis weg

1940
Toen het Duitse leger Nederland binnenviel, werden alle inwoners van Amersfoort per trein geëvacueerd. Het Nederlandse leger bleef achter om de lege stad te verdedigen tegen de Duitsers.

Nederlandse soldaten sloopten toen huizen aan de rand van de stad die ‘in het schootsveld’ stonden: ze zouden het uitzicht belemmerden als de vijand eraan kwam. Ten noorden van het Soesterkwartier, tussen de Eem en de latere Amsterdamseweg, werden er huizen gesloopt langs de Isseltseweg en de Driest.

Op 14 mei 1940 gaf Nederland zich over. De inwoners van Amersfoort konden veilig terug naar huis, maar sommigen ontdekten toen dat ze geen huis meer hadden, ook al was er niet gevochten om de stad…

Op de foto zie je een door het leger gesloopt huis aan de Isseltseweg. Op de achtergrond rechts zie je de schoorsteenpijp van de gemeentereiniging (nu ROVA).

2. Stilte in de stad

1940
Toen de Duitse legers op 10 mei 1940 Nederland binnenvielen, had de stad Amersfoort zich al maandenlang voorbereid op een mogelijke oorlog. 

Men was bang dat er hevig gevochten zou worden om Amersfoort, want er waren veel militairen aanwezig in de kazernes in de stad. Bovendien was de rivier de Eem onderdeel van de Grebbelinie, die belangrijk was voor de verdediging van Nederland.

Om te voorkomen dat er onnodig veel doden zouden vallen, werden na de Duitse invasie alle inwoners van Amersfoort onmiddellijk geëvacueerd.

3. Een helse zomernacht

1940
Het grote terrein bij de Wagenwerkplaats, waar vaak treinen met legervoertuigen en munitie van de Duitsers stonden, was in de Tweede Wereldoorlog regelmatig het doel van Engelse en Amerikaanse bommenwerpers. Helaas kwamen er soms ook bommen terecht op de woonhuizen van het Soesterkwartier er vlakbij.

4. De moedige burgemeester

1941-1942
De Noordewierweg heette vroeger Oude Soesterweg. Dhr. Noordewier was (plaatsvervangend) burgemeester van Amersfoort vanaf eind 1940.

In het voorjaar van 1941 gaf de Duitse bezetter bevel om bij de ingang van de stad borden te plaatsen met ‘Joden niet gewenst’. Burgemeester Noordewier verzette zich hier fel tegen: die borden hebben uiteindelijk in Amersfoort nooit gestaan.

Ook op andere momenten nam Noordewier het vaak op voor de Joodse inwoners van de stad. Helaas werd in 1942 het hele stadsbestuur ontslagen en vervangen door een Duitsgezinde burgemeester en wethouders.

Noordewier dook onder en bleef tot het eind van de oorlog actief in het verzet. Na de oorlog, in 1950 is de weg naar hem genoemd.

5. 10.000 krijgsgevangenen

1943
Het laatste stukje van de Noordewierweg heette tijdens de Tweede Wereldoorlog nog  Zonnebloemstraat. Aan de kant waar later de bomenbuurt werd gebouwd, lag een Duits legerkamp (Wehrmachtslager). De barakken van het kamp waren vlak voor de oorlog gebouwd voor Nederlandse soldaten. Na de bevrijding waren er Canadese soldaten gelegerd. In 1943 was het er een drukte van belang toen Nederlandse krijgsgevangenen zich hier moesten verzamelen.

6. Op transport

1943
Tijdens de oorlog lag aan het eind van de Soesterweg de vleeswarenfabriek van Noack. De fabriek lag aan het spoor en was maar een paar minuten lopen vanaf het Duitse legerkamp aan de Zonnebloemstraat.

Vanaf 1943 werden meer dan tienduizend krijgsgevangen Nederlandse militairen vanaf de Zonnebloemstraat via het Noackterrein op transport gesteld naar Duitsland.

Op de foto zie je een groep gevangenen bij het spoor achter de Noackfabriek. Je kunt de fabriek nog vaag zien in het midden van de foto. De gevangenen werden vervoerd in goederenwagons. Maar het achterste rijtuig op de foto is een personenwagon: deze was voor de Duitse bewakers.

7. Over het spoor

Vroeger was er een voetgangersbrug over het spoor, ongeveer waar nu de Brouwerstunnel voor voetgangers en fietsers ligt. Een stukje verderop lag een spoorwegovergang met slagbomen (halverwege huidige Brouwerstunnel en Eemplein.)

Alleen langs deze twee oversteekplaatsen kon je over het spoor naar het station of de oude binnenstad. De achteringang van het station aan het Mondriaanplein kwam er pas veel later, aan het begin van de 21e eeuw.

Op de foto zie je mensen bij de voetgangersbrug op de Soesterweg – dit stuk heet nu Mondriaanlaan. Ze zwaaien krijgsgevangenen uit, die met de trein naar Duitsland worden gestuurd.

8. Eindstation onbekend

In station Amersfoort, op een van de oude gebouwen tussen spoor 4 en 5, vind je een gedenkteken voor de Tweede Wereldoorlog.

Links hangt een metalen herdenkingsplaat voor medewerkers van de spoorwegen, die in de oorlog werden gedood: sommigen tijdens hun werk, anderen omdat ze in het verzet zaten of werden ontdekt op hun onderduikadres. Bij de ingang van de Wagenwerkplaats hangt nog zo’n herdenkingsplaat.

De rechter herdenkingsplaat is voor de meer dan 10.000 krijgsgevangen Nederlandse militairen die in 1943 via Amersfoort in Duitsland werden tewerkgesteld.

De twee stenen afbeeldingen bovenaan zijn afkomstig uit de voorgevel van het oude station Amersfoort. Velen vertrokken in de oorlog vanaf dat station naar Duitsland met onbekende bestemming. Sommigen kwamen nooit terug.

9. Schietbaan in de kelder

Vanuit de Westerkerk aan de Lingestraat was tijdens de oorlog een verzetsgroep actief. Ze stalen voedselbonnen, vervalsten identiteitspapieren, verstopten onderduikers, saboteerden spoorwegen en verspreidden verboden krantjes.

Toen ze via de geallieerden wapens kregen, hadden ze een ruimte nodig om te leren schieten. In de kruipruimte van de kerk groeven ze een lange gang, zodat je er rechtop kon staan, en die gebruikten ze toen als schietbaan!

Dat klinkt allemaal spannend, maar was natuurlijk levensgevaarlijk. Een van de leiders van de groep, koster Luit van der Weij werd in juni 1944 verraden en opgepakt. Hij overleed op 30 maart 1945  in een Duits concentratiekamp.

10. Geen gas

1944
Vroeger lag op de plek van het Eemplein de gasfabriek. In deze fabriek werd met steenkool gas gemaakt, voor de kachels en fornuizen in Amersfoortse huizen. Alleen de naam van het straatje tussen Eemhuis en spoor herinnert er nog aan: de gaslaan.

De enorme gastanks bij de fabriek vielen erg op. Zoals je op de foto kunt zien, bedekten de Duitsers de tanks tijdens de bezetting met camouflagenetten. Op die manier waren ze vanuit de lucht minder goed herkenbaar voor Engelse bommenwerpers.

Toen in september 1944 het zuiden van Nederland bevrijd werd, kwam er een gebrek aan steenkool en kon de gasfabriek niet genoeg gas meer leveren. De meeste inwoners van Amersfoort konden daardoor niet meer koken en werden afhankelijk van de gaarkeuken, die ook aan de Gaslaan lag.

11. Gaarkeuken

Aan de Gaslaan, tegen het spoor aan, lag tijdens de Tweede Wereldoorlog de Amersfoortse Centrale Keuken of gaarkeuken. Daar werden in grote ketels zo’n 5000 maaltijden per dag gekookt. Die werden in ruil voor voedselbonnen verdeeld onder de armste inwoners van de stad.

Toen de gasfabriek vanaf september 1944 geen gas meer leverde, werden ineens veel meer mensen afhankelijk van de gaarkeuken: wel 30.000 per dag. 

Het eten van de gaarkeuken was al nooit erg goed, maar werd aan het eind van de oorlog door gebrek aan ingrediënten steeds slechter. Begin 1945 kreeg je er niet meer dan een waterige soep.

12. Gevaarlijk werk

1944
Veel inwoners van het Soesterkwartier werkten bij de spoorwegen, op de trein als machinist of in het onderhoud van treinen op de wagenwerkplaats. Werken bij de spoorwegen was vooral in de laatste oorlogsjaren gevaarlijk, doordat treinen en spoorwegen steeds vaker het doelwit waren van geallieerde bombardementen.

Vanaf 17 september 1944 werd Nederland vanuit het zuiden door de bevrijd. Met hulp van het verzet riepen de geallieerden het spoorwegpersoneel op om te staken. De staking was een succes: het werd voor de Duitsers onmogelijk om per trein snel soldaten of wapens naar het zuiden te vervoeren. Om niet gestraft te worden door de Duitsers, doken veel spoorwerkers tot het eind van de oorlog onder.

Deze herdenkingsplek is voor spoorwerkers die in de oorlog om het leven kwamen. In het station hangt net zo’n plaat, met nog meer namen.

13. Vrijdag de dertiende

1944
Vrijdag de 13e was in oktober 1944 voor Amersfoort beslist een ongeluksdag.Dit filmpje is gebaseerd op de herinneringen van die dag van Hennie Mosterd. Hennie deelde zijn herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog met het Wijkmuseum Soesterkwartier. Op de site van het museum kun je het hele verhaal lezen.

14. Een koude winter

1944-1945
De geallieerden bevrijden in 1944 het zuiden van Nederland, maar bleven vervolgens steken. Voor de rest van het land, en dus ook voor Amersfoort, volgde een barre winter. Het vroor dat het kraakte en er was geen gas om het huis te verwarmen. In dit filmpje zie je hoe men het toch een beetje warm wist te krijgen in het Soesterkwartier.

15. Joodse begraafplaats

Tussen Amersfoort en Leusden lag tijdens de oorlog het ‘Polizeiliches Durchgangslager’, beter bekend als Kamp Amersfoort. De bewakers mishandelden de gevangenen vaak, waardoor er veel doden vielen, vooral onder Joodse gevangenen.

Op de Joodse begraafplaats aan de Soesterweg bevindt zich een oorlogsmonument in de vorm van een zwarte grafsteen. Daar zijn na de oorlog 55 Joodse slachtoffers van Kamp Amersfoort begraven. Hun identiteit is niet bekend.

De begraafplaats is niet voor publiek toegankelijk.

16. Terug in de tijd

Wijkmuseum Soesterkwartier
Het woonhuis aan de St. Bonifatiusstraat 61 is helemaal ingericht zoals de mensen woonden tussen 1930 en 1950: je waant je terug in de tijd!

Het museum is open op zaterdag tussen 11.00 en 16.00 uur en op afspraak voor groepen. Toegang is gratis.

Achter de museumwoning is een klein zaaltje waar wisselende tentoonstellingen te zien zijn over de wijk. Meer informatie, over exposities en activiteiten, vind je op de website van het museum.